فصل چهارم تجارت در دورهء صفويان 1 - دوره متقدّم صفوى الف - مقدمه ظهور سلسله صفوى در ايران ، بطور كلى ، در كوتاه‌مدت تأثير زيادى در اقتصاد ايران نداشت . شاه اسماعيل در سالهاى نخستين پيشرفتهاى خود ، هنگاميكه درگير استيلا بر تركان و ازبكان بود ، در مقابل وقايع خارجى بيشتر عكس العمل نشان مىداد تا ابتكار عمل . ولى در مورد تشيع ستيهنده شاه اسماعيل و حميت مذهبى او ، قطع نظر از اينكه انگيزه او سياسى بوده يا مذهبى ، ترديدى نمىتوان روا داشت . او در آن روزگار ايران را كانون اقليت شيعى و سرسپردگى ناشى از آن قرارداد و از آن بهره‌بردارى بسنده نمود . اين مسأله در ابتدا نوعى ضعف به حساب آمد ، چون نه تنها احساس و گرايش آگاهانه حق‌به‌جانب شاه اسماعيل همكارى با اهل تسنن را مشكل ساخت ، بلكه به داعيه‌هاى مبالغه‌آميز و اقدامات چالشگرانه انجاميد . ازاينرو از پرتقاليان در ازاى كمك ايرانيان بدانها در مقابل تركان ، درخواست شد ( ضمن تقاضاهاى ديگر ) تا مذهب شيعه را درگوآ رسميت ببخشند ؛ و سلاطين عثمانى در مقابل اقدامات آنها براى اشاعه و رواج تشيع در ميان تركان آناتولى دست به انتقامهاى سخت زدند . در اين زمان تجارت دريائى به هند و ماوراى آن از طريق هرمز حفظ شد ، ولى عايدات ايران به حداقل خود رسيد . تركيه عثمانى با اتكا به بازرگانان ونيزى و ارمنى مهمترين كانون و بازار صدور ابريشم گرديد . مهمترين وقايع با نتايج عالى سياسى و اقتصادى در پيرامون ايران رخ داد . قدرت از آسياى مركزى به آناتولى منتقل شد . اين قضيه بر اثر عواملى متعدد صورت گرفت ؛ در مورد آن شمارى نظريه هم صورتبندى شده است . پاره‌اى از آن بر اثر موفقيت‌هاى چشمگير خود عثمانيان بود .